poniedziałek, 20 listopad 2017, Imieniny: Anatola, Rafała, Edmunda

Pogoda w Janowie

Władysław Belina-Prażmowski

Władysław Belina-Prażmowski
Zasłużony dla Janowa Lubelskiego

W historiografii polskiej określany mianem pierwszego ułana II Rzeczypospolitej, Władysław Belina-Prażmowski – pułkownik, legionista, twórca kawalerii, uczestnik walk o niepodległość Polski i wojny polsko-bolszewickiej, prezydent Krakowa i wojewoda lwowski - część swojego życia i swojej działalności związał również z Ziemią Janowską.

Urodził się 3 maja 1888 roku w Ruszkowcu pod Opatowem, w rodzinie ziemiańskiej. Od lat młodzieńczych Władysław Prażmowski wychowywany był w duchu walk o niepodległość przez matkę Bronisławę i ojca Hipolita – powstańca styczniowego.

Sam z ruchem niepodległościowym zetknął się już jako uczeń gimnazjum w Radomiu. Usunięty ze szkoły za udział w strajku w 1905 r. przeniósł się do polskiego gimnazjum w Warszawie. Po otrzymaniu, matury w 1908 r. wyjechał do Lwowa, gdzie studiował na wydziale górniczym tamtejszej Politechniki (1909-1913), a później w Akademii Górniczej Leoben w Austrii. W czasie studiów, jako jeden z pierwszych członków wstąpił do założonego przez Kazimierza Sosnkowskiego Związku Walki Czynnej, a następnie do Związku Strzeleckiego. Wtedy też ukończył prowadzone konspiracyjnie we Lwowie i w Krakowie kurs instruktorski i Wyższą Szkołę Oficerską Związku Strzeleckiego, otrzymując z rąk Komendanta J. Piłsudskiego oficerską odznakę "Parasol". Z polecenia władz Strzelca zakładał następnie oddziały tej organizacji w środowiskach polonijnych Francji, Belgii i Szwajcarii. W 1913 r. objął stanowisko zastępcy komendanta okręgowego krakowskiego Strzelca a latem 1914 r. dowództwo II szkolnej kompanii wakacyjnej tego stowarzyszenia prowadząc kurs instruktorski dla ochotników w krakowskich Oleandrach.

Z końcem lipca 1914 r. por. Władysław Belina-Prażmowski stawił się w Krakowie na ogłoszone przez Komendanta Piłsudskiego przygotowania do mobilizacji. Nocą 2 sierpnia, na czele siedmioosobowego patrolu przekroczył granicę austriacką z rozkazem przeprowadzenia rozpoznania terenu w kierunku Jędrzejowa oraz przeprowadzenia propagandowej akcji skierowanej przeciwko mobilizacji rezerwistów polskich z zaboru rosyjskiego. Rozsiewane przez patrol po drodze wieści o nadciągających licznych polskich oddziałach strzeleckich, zwielokrotnione przez powtarzających wiadomości bardzo szybko dotarły do Jędrzejowa powodując ewakuację carskich urzędników. Opuścili oni miasto jeszcze zanim dotarli tam Beliniacy. 3 sierpnia oddział Beliny-Prażmowskiego zmusił do ewakuacji szwadron pograniczników, stacjonujący we wsi Prętocin. W drodze powrotnej w Skrzeczowicach u p. Kleszczyńskiego patrol zarekwirował pięć koni, które były zarazem pierwszymi wierzchowcami przyszłego pułku ułanów. Mimo, że dowództwo przewidywało raczej nikłe szanse na powrót patrolu, 4 sierpnia stawił się on w całości w Oleandrach meldując wykonanie zadania. Słynna w latach późniejszych "siódemka" Beliny uznana została za zalążek odradzającej się jazdy polskiej.

Ponownie granicę Królestwa Kongresowego Władysław Belina-Prażmowski przekroczył 6 sierpnia 1914 r. Tym razem już jako dowódca zwiadu poprzedzającego maszerującą Pierwszą Kompanię Kadrową. Wyruszając z Krakowa do Kielc Belina-Prażmowski otrzymał zgodę Piłsudskiego na werbunek ułanów. Dziesięcioosobowa grupka, która przybyła do Kielc rozrosła się wkrótce do szwadronu kawalerii, liczącego 140 szabel. Jednym z jego ułanów był wówczas m.in. Bolesław Długoszowski ps. Wieniawa, lekarz, poeta, literat, w latach późniejszych dyplomata i adiutant Piłsudskiego. Szwadron Beliny toczył boje nad Nidą (pod Nowym Korczynem, Wiślicą, Szczytnikami i Czarnkową), pod Łowiczem, Modlinem, Ozorkowem, Aleksandrowem i Łodzią. Następnie wrócił przez Częstochowę, Miechów i Ulinę do Krakowa. 1 listopada został przekształcony w dywizjon, a w kilkanaście dni później skierowany w rejon Limanowej. Podczas walk pod Łowczówkiem Prażmowski został ranny (23.XII.1914), pozostał jednak ze swymi podkomendnymi na linii frontu.

Kunszt wojskowy Beliny-Prażmowskiego cenił wysoko J. Piłsudski, który pisał o nim później: „Belina dokonywał po prostu cudów”. Był on zresztą darzony wielką sympatią przez Piłsudskiego, do którego - jako jedyny poza szefem sztabu K. Sosnkowskim - zwracał się "Komendancie", nie dodając jak inni "obywatelu". Wiosną 1915 r. Prażmowski awansowany został na rotmistrza, natomiast jego dywizjon przekształcony już w pułk wziął udział 
w walkach nad Nidą, a następnie wraz z I Brygadą w bojach pod Staszowem, Konarami, Włostowem, Lisowem, Bidzinami, Ożarowem, Tarłowem, nad Wyżnianką i pod Urzędowem. 31 lipca 1915 r. jego kawaleria wkroczyła do Lublina na czele I Brygady Legionów.

Po zajęciu Lublina Beliniaków skierowano na Wołyń, gdzie stoczyli boje pod Maniewicami, Stochowem i Styrem. W grudniu 1915 r. Belina został dowódcą 1 pułku ułanów i z jednostką tą osłaniał odwrót 1 Brygady po bitwie pod Kostiuchnówką w lipcu 1916 r., następnie dowodził brygadą jazdy, utworzoną z 1 i 2 p. ułanów w walkach pod Legionowem. Na początku 1917 r. został awansowany do stopnia majora.

Latem 1917 r. za odmówienie złożenia przysięgi na wierność państwom centralnym Belina otrzymał dymisję z Legionów. Żegnając się ze swoim pułkiem w Ostrołęce wzywał do dalszej wierności Ojczyźnie i Brygadierowi Piłsudskiemu.

Po zdymisjonowaniu Belina-Prażmowski wrócił na Lubelszczyznę. Osiadł wraz z rodziną na wsi, gospodarując w dzierżawionym od Zamoyskich majątku ziemskim w Godziszowie. Stamtąd angażował się w działalność Polskiej Organizacji Wojskowej.

W październiku 1918 r. uczestniczył w rozbrajaniu jednostek armii austriackiej na Lubelszczyźnie, m.in. w Kraśniku, gdzie zajął też magazyny pułku ułanów austriackich, rekwirując z nich broń i ekwipunek. W drugiej połowie października oddał się do dyspozycji Rady Regencyjnej, nie otrzymał jednak żadnego zadania. Dopiero z końcem października na rozkaz E. Rydza-Śmigłego przystąpił do tworzenia brygady kawalerii, w jej skład weszły dwa pułki ułanów i jeden szwoleżerów. Na czele tej brygady już w randze pułkownika (od 1919 r.) walczył aż do końca wojny, zdobywając w kwietniu 1919 r. świetnym rajdem kawaleryjskim Wilno. Wagę tego wydarzenia podkreślił sam Naczelnik Państwa Józef Piłsudski w specjalnie wydanym rozkazie: "...Przede wszystkim muszę jednak podnieść działanie oddziału jazdy pod dowództwem płk. Beliny-Prażmowskiego. Świetnie prowadzona jazda wspaniałym marszem obeszła cały układ sił wroga, by z tyłu wpaść do głównego siedliska wszystkich władz bolszewickich. Śmiałym a nagłym napadem zajęła ona miasto, z ogromnymi zapasami materiału wojennego i utrzymała je pomimo ogromnej przewagi, aż do przyjścia piechoty. Jest to najpiękniejszy czyn wojenny, dokonany w tej wojnie, przez jazdę polską. Dziękujemy za to pułkownikowi Belinie-Prażmowskiemu i jego szefowi sztabu majorowi Piskorowi".

Beliniacy walczyli następnie na froncie litewski-białoruskim. Odzyskując utracone w wyniku rozbiorów tereny dotarli aż nad Dźwinę. W wojnie polsko-bolszewickiej 1920 r. płk Prażmowski stał początkowo na czele grupy kawalerii wchodzącej w skład rezerwowej armii gen. Kazimierza Sosnkowskiego. W sierpniu 1920 r. dowodził 4 dywizjonem działającym w ramach 6 brygady kawalerii.

Jesienią 1920 r., na własną prośbę i za zgodą Naczelnego Wodza, Władysław Belina-Prażmowski został przeniesiony do rezerwy. Swoją decyzję motywował stanem zdrowia oraz koniecznością uregulowania spraw rodzinnych i majątkowych. Wtedy też powrócił do Godziszowa. Oprócz gospodarowania majątkiem Prażmowski poświęcał się tam działalności społecznej – był prezesem janowskiego Oddziału Związku Strzeleckiego, prawdopodobnie też działał w Straży Pożarnej Gminy Kawęczyn. Latem 1923 r. w Godziszowie odbyły się chrzciny drugiego syna Beliny-Prażmowskiego – Janusza, oraz córki Aliny. Ojcem chrzestnym Janusza został J. Piłsudski, który na uroczystość przybył wraz z płk. Michałem Łubińskim, płk. Kazimierzem Samirowskim, gen. Kazimierzem Sosnkowskim i adiutantem Rudnickim. Przybycie Piłsudskiego do Godziszowa było wielkim wydarzeniem tak dla Prażmowskich, jak i całej okolicy. Mówi też wiele o bliskich więzach, jakie łączyły Prażmowskiego z Marszałkiem.

W Godziszowie rodzina Prażmowskich pozostawała do roku 1927, kiedy to przenieśli się do Janowa Lubelskiego. Zamieszkali w wynajętej kamienicy, znajdującej się przy ul. Zamojskiego. Mieszkając w Janowie Władysław Belina-Prażmowski nadal prowadził aktywną działalność społeczną, polityczną i gospodarczą na terenie całego powiatu, m.in. pełnił funkcję Prezesa Okręgowego Zarządu Kółek Rolniczych. Organizacja ta zajmowała się szerzeniem oświaty zawodowej wśród swoich członków, z inicjatywy kółek zakładano biblioteki i czytelnie, które propagowały pisma i książki o tematyce rolniczej i ogólnej.

W 1928 r. Prażmowski kandydował do Sejmu z listy BBWR. Dzięki jego agitacji partia ta cieszyła się dużym poparciem wśród tutejszej ludności. Wprawdzie nie przełożyło się to na dobry wynik w samych wyborach, ale już samo wysunięcie kandydatury Prażmowskiego na posła do Sejmu świadczy o dużym zaufaniu do niego mieszkańców powiatu.

Znana jest również działalność Władysława Beliny-Prażmowskiego w strukturach samorządu lokalnego. W Sejmiku Powiatowym pełnił od 1927 r. funkcję Prezesa Powiatowej Komisji Drogowej. W okresie jego przewodniczenia Komisji, w latach 1927-28, na terenie powiatu janowskiego wybudowano najwięcej dróg, m.in. 6 km drogi Annopol-Wymysłów, 4 km drogi Polichna-Szastarka, 2 km drogi Słupie-Dąbie, wiele dróg naprawiono i wyremontowano. Działając w Komisji Drogowej Prażmowski był równolegle Prezesem Komisji Rolnej. Działalność na rzecz społeczności lokalnej docenili mieszkańcy Janowa, nazywając imieniem Beliny-Prażmowskiego jedną z ulic w mieście.

W roku 1929 Władysław Belina-Prażmowski wyjechał do Krakowa. Tam był m.in. udziałowcem spółki „Tabor”, produkującej siodła i sprzęt dla wojska, działał też w Związku Legionistów Okręgu Krakowskiego. Na początku 1931 r. wszedł w skład Rady Przybocznej Prezydenta m. Krakowa a lipcu tego samego roku został wybrany Prezydentem miasta. Urząd prezydenta Krakowa piastował do lutego 1933 r., kiedy to decyzją Marszałka Piłsudskiego otrzymał nominację na wojewodę lwowskiego. Równocześnie pełnił Prażmowski funkcję honorowego prezesa 1 pułku ułanów. W czerwcu 1933 r. poprowadził swą ostatnią defiladę. Cztery lata później, ze względu na zły stan zdrowia, wycofał się z życia politycznego. Osiadł ponownie w Krakowie, gdzie jeszcze przez pewien czas pełnił sprawował funkcję dyrektora generalnego Jaworznickich Komunalnych Kopalni Węgla działając jednocześnie w Radzie Nadzorczej Sp. Akcyjnej Śląskich Zakładów Elektrycznych oraz w Towarzystwie Szkoły Ludowej.

Władysław Belina-Prażmowski zmarł 13 października 1938 r. na atak serca w Wenecji, gdzie odbywał kurację zdrowotną. Pochowany został w Krakowie na Cmentarzu Rakowieckim. Uroczystości pogrzebowe stały się wielką manifestacją patriotyczną porównywalną w swych rozmiarach do tych po śmierci Marszałka Piłsudskiego. Belina-Prażmowski odznaczony był „Parasolem” Związku Strzeleckiego, Krzyżem Virtuti Militari V kl., Krzyżem Niepodległości z Mieczami, Komandorią Orderu Polonia Restituta, pięciokrotnie Krzyżem Walecznych oraz pośmiertnie Wielkim Krzyżem Orderu Polonia Restituta. Pozostała po nim pamięć o bohaterskich i pełnych ułańskich fantazji walkach o niepodległość w latach 1914-1920, sława twórcy odrodzonej kawalerii i urosła jeszcze za życia legenda.

Źródła:

  1. Jednodniówka – Z okazji dziesięciolecia Janów Lubelski swą pracą czci Wielką Rocznicę Niepodległości Najjaśniejszej Rzeczypospolitej Polskiej, 1928 r.
  2. Przemysław Jerzy Witek: PIERWSZY UŁAN RZECZYPOSPOLITEJ „ZIONĄCY KONIEM I CZARKĄ WÓDKI WYPITĄ NA ŚNIADANIE...” Szkic o Belinie w 115 rocznicę urodzin i 65 rocznicę śmierci, w OLEANDRY, Biuletyn Związku Piłsudczyków Oddział Świętokrzyski, nr 9 z sierpnia 2003 r.
  3. Janina Wiater: Działalność społeczno-gospodarcza Władysława Beliny-Prażmowskiego w latach 1917-1929 na terenie powiatu janowskiego, Kielce 1994.

Dodano: 26 maja 2010 r.

Twój pomysł - europejskie pieniądze
eu
Projekt współfinansowany ze Środków Europejskiego Funduszu Rozwoju
Regionalnego w ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa
Lubelskiego na lata 2007-2013.
Projektowanie i tworzenie stron www